Di tích lịch sử Quốc gia Đền thờ Cao Bá Điển – Giá trị lịch sử, văn hoá và tiềm năng phát triển du lịch.
Trong sự phát triển của dòng chảy lịch sử, xã Hoằng Giang tỉnh Thanh Hóa là nơi để lại nhiều di tích lịch sử có giá trị văn hóa, trong đó không thể không nhắc đến di tích cấp Quốc gia Đền thờ Cao Bá Điển. Đền tọa lạc tại làng Trinh Sơn xã Hoằng Giang tỉnh Thanh Hóa. Ông là một trong hai nhà lãnh đạo tiêu biểu của “cuộc khởi nghĩa Hùng Lĩnh” nổi tiếng trong phong trào Cần Vương chống Pháp cuối thế kỷ XIX.
Di tích lịch sử Quốc gia Đền thờ Cao Bá Điển Cao Bá Điển sinh ngày 11 tháng 11 năm Mậu Thân (1848), tại làng Trinh Sơn, xã Hoằng Giang, Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa trong gia đình nông dân nghèo, từ thiếu thời ông tỏ ra là người ham học, có chí tiến thân. Năm 1879, Cao Bá Điển tham gia kỳ thi võ và đỗ cử nhân võ. Tổng đốc Thanh Hóa lúc bấy giờ là Tôn Thất Phan đã tiến cử ông với Đề đốc Trần Xuân Soạn. Tháng 6 năm Giáp Thân (1884) ông giữ chức Suất đội vệ của Triều đình Huế. Trong cuộc tấn công kinh thành Huế do Tôn Thất Thuyết tổ chức, ông trực tiếp chỉ huy một cánh quân tiến đánh tòa Khâm sứ và đồn lính Pháp. Cuộc tấn công thất bại, vua Hàm Nghi rút khỏi Huế, Cao Bá Điển hộ tống nhà vua ra Tân Sở (Quảng Trị).
Sau khi vua Hàm Nghi ra chiếu Cần Vương (7-1885), Cao Bá Điển cùng Trần Xuân Soạn được Tôn Thất Thuyết cử về Thanh Hóa tổ chức phong trào đấu tranh vũ trang trong địa hạt này. Tại quê nhà ông đã chiêu tập nghĩa binh, trở thành một trong những người đầu tiên khởi dựng phong trào Cần Vương ở Thanh Hoá.
Ông Cao Bá Điển bị thực dân Pháp sát hại tại thị xã Thanh Hoá (nay là TP. Thanh Hóa). Tướng quân Cao Bá Điển có 10 năm cống hiến sức lực, tài năng của mình trong cuộc kháng chiến chống Pháp trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa. Sau khi bị giặc Pháp sát hại, dân làng, dòng tộc họ Cao đã đưa thi hài cụ Cao Bá Điển về an tang tại quê hương và lập đền thờ tại làng Trinh Sơn.
Trải qua thời gian dài, Đền thờ Cao Bá Điển đã được chính quyền địa phương các cấp trùng tu, tôn tạo lại. Hiện tại Đền thờ Cao Bá Điển bao gồm các hạng mục: Nghinh môn – Bình Phong – Sân – Nhà thờ - Nhà sắp lễ.
Nghinh môn: Là một công trình mới được xây dựng có kích thước chiều dài 3,2m, dày 0,70m, cao 4,2m; được mở 3 cửa ra vào. Trên mái của hai cửa nhỏ được lợp gói mũi và được tạo dáng cong ở hai góc mái, đỉnh mái trang trí đường truyện. Ở cửa lớp trên mái cũng được lợp gói mũi nhưng tạo dáng cong ở bốn góc mái. Ở phía ngoài, trên bề mặt của các trụ cổng được viết những câu đối chữ Hán màu vàng trên nền màu nâu đỏ.
Bức bình phong: Có chiều rộng 3,2m, cao 1,9m, được tạo tác theo hình cuốn thư, hai bên có bút và kiếm, tượng trưng cho truyền thống cử nghiệp và võ nghiệp của dòng họ. Trên bề mặt của bình phong được trang trí các cây cỏ thuộc loài tứ quý như tùng, cúc, trúc, mai. Hàm ý và biểu tượng của vẻ đẹp phương đông, thắm đượm đạo đức truyền thống. Sân đình: chiều dài 10m, rộng 5m, lát gạch bát màu đỏ.
Đền thờ: Được trùng tu, tôn tạo năm 1990 trên cơ sở kiểu dáng kiến trúc cũ hình chữ Nhất, có chiều dài 8m, lòng nhà rộng 4,25m, hiên rộng 2,1m.
Đền thờ Cao Bá Điển có kiến trúc vô cùng độc đáo, mà không kém phần trang nghiêm. Ở phía trong nhà được cấu trúc 3 gian với 4 vì kèo gỗ. Hệ thống vì kèo này được làm theo quy luật đăng đối: hai vì kèo giữa giống nhau về kiểu liên kết, còn hai vì kèo hồi lại giống nhau theo kiểu liên kết khác. Hai vì giữa được cấu trúc theo kiểu vì kèo truyền thống nhưng trốn cột ở phía trước. Ở phía sau là cột cái đỡ quá giang tạo thành hiên sau và đầu quá giang gác mái lên tường đốc. Mặt trước của gian nhà được mở 3 cửa ra vào: cửa giữa có kích thước rộng 1,22m, cao 2,05m; hai cửa bên rộng 1,05m, cao 2,05m, cánh cửa được làm theo kiểu pano. Ở phía ngoài hiên được mở 3 cửa nhưng ở phía trên lại làm theo kiểu cuốn vòm. Ở trong nhà thờ được trang trí các câu đối:
Đức tổ quy minh gia tộc thịnh
Phúc đường giai phẩm tổ tôn vinh
Về đồ thờ của Đền: Trang trí ở giữa một án thờ chính bằng gỗ chạm trổ, sơn son thếp vàng, đặc biệt là ngai thờ và bài vị của Cao Bá Điển là những đồ thờ đặc biệt có giá trị, nhưng do lâu ngày bàn thờ đã bị mờ. Tộc phả ghi chép về tổ tiên họ Cao và Cao Bá Điển được cất trong hàm khá kỹ và được đặt ở án thờ, 1 quả chuông đồng do GS- TS Vương Đình Huệ - Nguyên Uỷ viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng là người cháu ngoại cung tiến, 1 giá chúc văn cổ, 2 ống hương gỗ cổ, 2 hạc đồng mới, 1 lư hương đồng mới, 02 bát hương sứ mới, 02 câu đối mới và một số hiện vật khác.
Đền còn giữ được rất nhiều hiện vật có giá trị: 1 ngai thờ, 1 bài vị cổ, 1 mầm bồng gỗ. Nhìn chung Đền thờ Cao Bá Điển đã được trùng tu, tôn tạo lại nhưng vẫn giữ được dáng vẻ của kiến trúc truyền thống của người Việt ở đồng bằng sông Mã. Đền mang giá trị về nhiều mặt lịch sử, văn hoá, kiến trúc, điêu khắc, mỹ thuật. Ngày 2/8/0211, Đền thờ Cao Bá Điển được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích Quốc gia.
Đền thờ Cao Bá Điển không chỉ mang giá trị kiến trúc nghệ thuật mà còn là minh chứng sống động cho truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam. Thông qua việc thờ phụng Cao Bá Điển, nhân dân Hoằng Giang không chỉ tưởng nhớ, tri ân công đức của ông mà còn khơi dậy và giữ gìn tinh thần hiếu học, truyền thống yêu nước, đoàn kết, gắn bó cộng đồng.
Hằng năm, vào dịp lễ giỗ Cao Bá Điển, đền tổ chức nhiều hoạt động lễ hội đặc sắc như tế lễ truyền thống, rước kiệu, múa lân, hát chầu văn, các trò chơi dân gian… thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương về dự. Những hoạt động này không chỉ gìn giữ nét văn hoá cổ truyền mà còn tạo nên không gian sinh hoạt văn hoá cộng đồng sôi nổi, gắn kết các thế hệ, giáo dục đạo lý, truyền thống tốt đẹp cho con cháu hôm nay và mai sau.
Trong xu thế phát triển du lịch gắn với bảo tồn di sản văn hoá, đền thờ Cao Bá Điển được xem là “hạt nhân” quan trọng của xã Hoằng Giang. Đền không chỉ thu hút khách tham quan bởi kiến trúc cổ kính, nghệ thuật điêu khắc tinh xảo mà còn hấp dẫn du khách nhờ các giá trị lịch sử, văn hoá độc đáo. Đây là điểm dừng chân lý tưởng trong các tour du lịch văn hoá – tâm linh kết nối cùng các di tích khác của xã như đền thờ Cao Lỗ, đền thờ Lê Hoằng Công, chùa Thiên Phúc, đình Đức Giáo… Qua đó, góp phần tạo dựng hình ảnh xã Hoằng Giang không chỉ là vùng quê thuần nông yên bình mà còn là điểm đến văn hoá giàu bản sắc, có sức hút riêng.
Có thể nói với vẻ đẹp kiến trúc độc đáo, giá trị lịch sử, văn hoá đặc sắc, đền thờ Cao Bá Điển không chỉ là nơi tôn vinh danh nhân, nơi gửi gắm tâm linh của cộng đồng mà còn là điểm nhấn quan trọng trong phát triển du lịch văn hoá – tâm linh của xã Hoằng Giang. Phát triển du lịch gắn với du lịch văn hoá tâm linh dựa trên các di sản văn hoá nói chung và di tích Đền thờ Cao Bá Điển nói riêng là hướng đi phù hợp trong bối cảnh hiện nay, góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương, tạo việc làm, nâng cao đời sống nhân dân, đồng thời giáo dục truyền thống yêu nước, đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc.
Thanh Quý - Trang Nhung – Trung tâm cung ứng dịch vụ công