Xã Hoằng Giang - Vùng đất lưu giữ nhiều giá trị di sản văn hóa đặc sắc.
Nằm ngay bên bờ sông Mã hiền hoà, Hoằng Giang hiện lên như một miền quê non nước hữu tình. Dẫu nhịp sống hiện đại từng ngày len lỏi vào từng nếp nhà, thì những giá trị văn hóa truyền thống nơi đây vẫn lặng lẽ neo giữ qua bao thế hệ, gửi mình trong những di tích lịch sử, trong mái đình cổ, trong những ngôi đền rêu phong và cả trong lời kể của các bậc cao niên. Có thể nói Hoằng Giang là mảnh đất địa linh nhân kiệt, nơi hội tụ và lưu giữ nhiều giá trị lịch sử văn hóa truyền thống quý báu. Trải qua bao thăng trầm của thời gian, Hoằng Giang vẫn luôn gìn giữ trong mình một kho tàng di sản phong phú, đa dạng, phản ánh đậm nét chiều sâu văn hóa của một vùng quê giàu truyền thống yêu nước, hiếu học và tín ngưỡng tâm linh.
Đến với Hoằng Giang là đến với mảnh đất giàu giá trị lịch sử, nơi đây còn lưu giữ được một hệ thống di sản văn hóa độc đáo. Với 3 di tích cấp quốc gia và 17 di tích cấp tỉnh, đã góp phần không nhỏ vào kho tàng di sản văn hóa của xứ Thanh.Tạo nên một quần thể di sản đặc sắc, phong phú, đa dạng gồm nhiều loại hình di tích như nghè, đình, đền, chùa, di chỉ… phân bố tại nhiều thôn làng, gắn bó chặt chẽ với đời sống tâm linh, tín ngưỡng, sinh hoạt văn hóa cộng đồng của nhân dân. Mỗi di tích đều gắn liền với những câu chuyện lịch sử, nhân vật cụ thể hoặc không gian văn hóa làng xã tiêu biểu, làm nên bản sắc đặc trưng văn hoá của vùng đất nơi đây trong suốt chiều dài lịch sử.
Trong kho tàng di sản ấy, đầu tiên phải kể đến Di chỉ khảo cổ học Quỳ Chử – xã Hoằng Quỳ cũ. Được Nhà nước công nhận là Di tích lịch sử Quốc gia năm 2002. Khu di chỉ khảo cổ Quỳ Chử được phát hiện năm 1962 và tiến hành khai quật vào tháng 3 năm 1978. Đây là khu di chỉ cư trú và mộ táng gồm 3 khu là Khu mộ táng Bãi Chùa; khu mộ táng Đồng Cáo; khu di chỉ cư trú Bãi Chùa. Quỳ Chử là khu di chỉ theo sự hiểu biết ngày nay là nơi có người Việt Cổ đến sinh cơ lập nghiệp sinh sống và phát triển qua các giai đoạn lịch sử từ hậu thời kỳ đồng thau qua thời kỳ đồ sắt, đến bắc thuộc, phong kiến cho đến ngày nay. Mỗi mảnh gốm, mỗi lưỡi rìu đá được tìm thấy nơi đây không chỉ là báu vật khảo cổ mà còn là mạch nguồn kết nối quá khứ với hiện tại, tạo nên nét văn hoá Quỳ Chử đặc sắc hôm nay.
Tiếp nối mạch nguồn trở về với dòng chảy thời gian ấy, chúng ta hãy cùng đến chiêm ngưỡng, khám phá Đền thờ tướng quân Cao Lỗ. Đền thờ Cao Lỗ tọa lạc tại xã Hoằng Giang, tỉnh Thanh Hóa là một địa chỉ tâm linh và du lịch không thể bỏ lỡ đối với những ai muốn tìm về cội nguồn lịch sử, khám phá bản sắc văn hoá Việt Nam. Vì thế từ lâu đã trở thành điểm đến không thể bỏ lỡ đối với du khách yêu thích du lịch văn hóa, tâm linh. Không chỉ là nơi tưởng niệm danh tướng Cao Lỗ vị tướng tài ba, người có công lớn trong việc chế tạo nỏ thần giúp vua An Dương Vương bảo vệ nước Âu Lạc, ghi dấu ấn oai hùng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta. Đền còn chứa đựng những giá trị kiến trúc, nghệ thuật đặc sắc. Đền được xây dựng theo kiến trúc “nội công ngoại quốc” tức hình vuông bên ngoài, hình chữ công bên trong thể hiện sự uy nghi, trang nghiêm, hài hoà giữa cảnh sắc thiên nhiên sông nước hữu tình. Mỗi chi tiết chạm khắc đều thể hiện sự tinh xảo, khéo léo và tôn nghiêm, tạo nên không gian tâm linh thanh tịnh, bình yên. Chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, mỹ thuật quý báu. Dù trải qua nhiều biến cố thời gian, đền vẫn giữ được nét cổ kính, thiêng liêng là niềm tự hào của người dân Hoằng Giang. Tại đây, nhiều hiện vật, bài vị, tượng thờ và các câu chuyện dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Đền thờ tướng quân Cao Lỗ được công nhận là di tích cấp Quốc gia năm 1999.
Cách đó không xa khoảng 1km từ di tích Đền thờ Cao Lỗ, chúng ta có thể di chuyển ghé thăm di tích Quốc gia Đền thờ Cao Bá Điển. Được xây dựng trên mảnh đất làng Trinh Sơn, xã Hoằng Giang. Tướng quân Cao Bá Điển sinh ngày 11 tháng 11 năm 1848 tại làng Trinh Sơn (nay thuộc xã Hoằng Giang tỉnh Thanh Hoá), trong gia đình nông dân nghèo, từ thiếu thời ông tỏ ra là người ham học, có chí tiến thân.
Di tích Quốc gia Đền thờ Cao Bá Điển Ông là một trong hai nhà lãnh đạo tiêu biểu của “cuộc khởi nghĩa Hùng Lĩnh” nổi tiếng trong phong trào Cần Vương chống Pháp cuối thế kỷ XIX. Sau khi bị giặc Pháp sát hại, dân làng, dòng tộc họ Cao đã đưa thi hài cụ Cao Bá Điển về an táng tại quê hương và lập đền thờ tại làng Trinh Sơn. Trải qua thời gian dài, Đền thờ Cao Bá Điển đã được chính quyền địa phương các cấp trùng tu, tôn tạo lại. Hiện tại Đền thờ Cao Bá Điển bao gồm các hạng mục: Nghinh môn – Bình Phong – Sân – Nhà thờ - Nhà sắp lễ. Đền thờ Cao Bá Điển không chỉ mang giá trị kiến trúc nghệ thuật mà còn là minh chứng sống động cho truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam. Thông qua việc thờ phụng Cao Bá Điển, nhân dân Hoằng Giang không chỉ tưởng nhớ, tri ân công đức của ông mà còn khơi dậy và giữ gìn tinh thần hiếu học, truyền thống yêu nước, đoàn kết, gắn bó cộng đồng. Có thể nói với vẻ đẹp kiến trúc độc đáo, giá trị lịch sử, văn hoá sâu sắc, đền thờ Cao Bá Điển không chỉ là nơi tôn vinh danh nhân, nơi gửi gắm tâm linh của cộng đồng mà còn là điểm nhấn quan trọng trong phát triển du lịch văn hoá tâm linh của xã Hoằng Giang trong giai đoạn hiện nay.
Truyền thống yêu nước, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người dân Hoằng Giang được thể hiện đậm nét trong việc gìn giữ và bảo tồn các di tích lịch sử ở chính mảnh đất mà họ sinh sống. Để tưởng nhớ công lao to lớn chống giặc ngoại xâm, giúp dân giúp nước, nhân dân làng Vĩnh Gia Hoằng Phượng (cũ) đã xây dựng Đền thờ Tô Hiến Thành, Trần Khát Chân. Đền được xây dựng từ thế kỷ XVI. Qua nhiều biến cố của lịch sử đền bị hư hại gần hết. Đến những năm 2001-2011, dân làng đã trùng tu xây dựng lại như diện mạo ngày nay. Đền thờ có tên cũ trong văn bia và sắc phong là Vĩnh gia từ, tức là Đền Vĩnh Gia. Tên nôm thường gọi là Nghè Vĩnh gia thờ 3 vị thần thường gọi là Tam vị Đại Vương: Đức thánh cả: Thiên thần Tiến Hiền Thiên Tôn, Đức thánh: Tô Hiến Thành, Đức thánh lưỡng: Kim Ngô Long Hổ - Lưỡng vệ quốc thượng tướng quân Trần Khát Chân. Được công nhận là di tích cấp tỉnh năm 1994.
Có thể nói Di tích không chỉ là nơi lưu giữ ký ức lịch sử và tinh thần dân tộc, mà còn là điểm tựa tâm linh, là "bảo tàng sống" của cả một cộng đồng dân cư. Bởi vậy với những ai yêu thích muốn khám phá lịch sử, tìm hiểu về những chiến công hào hùng của các vị tướng quân xưa, thì di tích đền thờ Lê Phụng Hiểu ( hay còn gọi là Đền Tến) tại thôn Ích Hạ - Hoằng Quỳ cũ là một địa chỉ đỏ không thể bỏ qua. Nhân dân làng Ích Hạ ngưỡng mộ tài năng, uy đức của tướng quân Lê Phụng Hiểu, nhân dân suy tôn ông làm phúc thần, thờ ở các di tích nghè, đình. Và ở làng ích Hạ, từ xa xưa người dân đã lập đền thờ Đức thánh Lê Phụng Hiểu. Hằng năm, vào ngày 8 tháng 2 âm lịch người dân các làng lại rước kiệu về đền thờ Đức thánh Lê Phụng Hiểu ở làng Ích Hạ để cùng nhau tổ chức lễ hội. Đền thờ và tín ngưỡng thờ cúng Đức thánh Lê Phụng Hiểu có vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa tâm linh của người dân địa phương. Đền thờ đã được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.
Không chỉ biết đến là vùng đất có truyền thống lịch sử văn hóa lâu đời, nơi đây còn là mảnh đất giàu truyền thống hiếu học, khoa bảng. Làng Đông Khê nơi sinh ra và lớn lên của Danh nhân Lưu Đình Chất, được sử sách lưu danh, nhân dân truyền tụng. Danh nhân Lưu Đình Chất là một trong những tấm gương sáng của vùng đất Thanh Hoá nói riêng và cả nước nói chung, tiêu biểu cho tinh thần học tập, rèn luyện không ngừng để cống hiến cho quê hương, đất nước. Cuộc đời và sự nghiệp của ông không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương mà còn để lại bài học sâu sắc về truyền thống hiếu học, khát vọng vươn lên và tinh thần trách nhiệm đối với cộng đồng. Để tưởng nhớ công lao to lớn của ông, nhân dân địa phương đã xây dựng Đền và mộ thờ Lưu Đình Chất. Đền thờ có cấu trúc hình chữ Nhất, có kích thước chiều dài 7,2m; chiều rộng 4,8m. Khu mộ Lưu Đình Chất nằm tại cồn Mả Lăng, xung quanh xây tường bao, chiều dài khu mộ 17,76m; chiều rộng 15,76m. Được nhà nước công nhận là di tích cấp tỉnh năm 1994. Ngày nay nhiều tổ chức khuyến học, khuyến tài mang tên danh nhân. Đặc biệt tổ chức hội thảo khoa học nhằm tôn vinh và lan tỏa, phát huy những giá trị tốt đẹp mà danh nhân Lưu Đình Chất để lại.
Di tích cấp tỉnh Đình Trung Nơi đây còn bảo tồn được nhiều di tích mang đậm nghệ thuật kiến trúc cổ độc đáo. Về miền đất cổ Quỳ Chử, chúng ta được chiêm ngưỡng kiến trúc độc đáo của Đình làng Trọng Hậu, Đình làng Phúc Tiên, Đình làng Đông Khê, Đình Trung ở xã Hoằng Quỳ cũ. Cách đó không xa là nơi toạ lạc Đình Đức Giáo, Đền An Phú, Đền thờ Lê Hoằng Công ( Hoằng Hợp cũ). Đi ngược dọc theo triền đê sông Mã là Đình làng Phượng Mao (Hoằng Phượng cũ). Các đình, đền ở đây chủ yếu thờ các vị tướng có công với dân với nước và tín ngưỡng thờ thần hoàng làng vị thần bảo trợ cho cả cộng đồng dân cư, đồng thời cũng là trung tâm sinh hoạt văn hóa xã hội của làng. Thể hiện nét đặc sắc trong đời sống tín ngưỡng, văn hóa của người Việt. Gắn với thờ Thành hoàng là hội làng – một hoạt động văn hóa truyền thống mang đậm bản sắc của cư dân nơi đây. Lễ hội thờ Thành hoàng làng là chiếc cầu nối giữa quá khứ với hiện tại, là sự giao lưu văn hoá giữa các làng xóm với nhau, là nét văn hoá đặc trưng trong sinh hoạt văn hoá làng.
Di tích cấp tỉnh Đền thờ Lê Hoàng Công Hoằng Giang không chỉ là vùng đất giàu truyền thống cách mạng và lịch sử lâu đời, mà còn lưu giữ một hệ thống di tích tôn giáo tín ngưỡng phong phú, trong đó phải kể đến là các ngôi chùa: Chùa Vĩnh Phúc (Chùa Gia), chùa Thiên Phúc và chùa Hưng Viên. Chùa là điểm dừng chân lý tưởng cho những ai muốn tìm lại sự thanh tịnh, an yên giữa cuộc sống bộn bề. Không gian trong lành, cảnh sắc hữu tình cùng tiếng chuông chùa ngân vang, tất cả đã tạo nên một bức tranh tâm linh vừa hùng vĩ vừa nên thơ.
Bên cạnh tín ngưỡng thờ phật, nhân dân địa phương còn tôn sùng tín ngưỡng thờ mẫu. Đây được xem là điểm nhấn trong quần thể di sản văn hoá phi vật thể của xã. Có thể nói tín ngưỡng thờ mẫu là một loại hình tín ngưỡng dân gian đặc trưng của người Việt, xuyên suốt chiều dài lịch sử của dân tộc ta. Phản ánh sâu sắc bản sắc văn hóa, tâm linh và nhân sinh quan của người Việt. Không nằm ngoài dòng chảy ấy, Hoằng Giang cũng góp phần 2 di tích thờ mẫu đó là Đền thờ Đức Thánh mẫu và Đền thờ Quốc mẫu Hà Thị Cai. Ngược dòng thời gian trở về mảnh đất cổ Quỳ Chử - mảnh đất thiêng chứa đựng cả một không gian văn hoá tín ngưỡng dân gian vô cùng độc đáo. Đền thờ Đức Thánh Mẫu là một trong những di tích văn hóa tâm linh tiêu biểu, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương đến chiêm bái, dâng lễ. Không chỉ mang đậm giá trị tín ngưỡng dân gian, đền còn nổi bật với vẻ đẹp kiến trúc cổ kính, tinh xảo và phong cách nghệ thuật đặc sắc. Đền thờ Đức Thánh Mẫu được xây dựng để tôn thờ Mẫu vị thần linh thiêng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt.
Nằm bên bờ sông Mã, di tích lịch sử văn hóa đền Quốc Mẫu, thuộc làng Nghĩa Hương, xã Hoằng Xuân cũ là điểm nhấn trong “bức tranh” văn hóa làng quê truyền thống. Di tích gắn liền với câu chuyện Quốc Mẫu Hà Thị Cai đã giúp đỡ Bình Định Vương Lê Lợi trong những ngày “nếm mật nằm gai” làm nên nghiệp lớn. Trải qua thời gian cùng thăng trầm lịch sử, đền Quốc Mẫu Hà Thị Cai ở làng Nghĩa Hương đã được chính quyền, người dân địa phương và du khách xa gần hảo tâm dốc lòng đóng góp tôn tạo lại trên nền móng cũ. Tọa lạc trong không gian văn hóa làng truyền thống, nơi địa thế “sơn thủy hữu tình” và thiên nhiên tươi đẹp, ngôi đền là điểm đến chiêm bái, dâng hương vãn cảnh hấp dẫn du khách khi về với vùng đất bên bờ sông Mã. Hàng năm, tại đền Quốc Mẫu diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, như: lễ Kỳ phúc (15 tháng 2 âm lịch); lễ giỗ Quốc Mẫu Hà Thị Cai (12 tháng 12 âm lịch) và vào ngày giỗ vua Lê Thái Tổ (22 tháng 8 âm lịch) người dân trong vùng cùng trở về đền làm lễ tưởng nhớ. Đền Quốc Mẫu là niềm tự hào điểm tựa tâm linh để người dân nỗ lực vượt qua mọi khó khăn. Đồng thời, cũng là “chốn về” để người đi xa không quên nguồn cội.
Trong bản đồ di tích sống động của Hoằng Giang, chúng ta không thể không nhắc đến di tích tiêu biểu cho văn hóa dòng họ và nghệ thuật kiến trúc truyền thống. Trong đó, Từ đường họ Nguyễn Đình và nhà cổ Tạ Công Soan là hai công trình có giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và kiến trúc dân gian, góp phần làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa trên địa bàn. Theo truyền thống gia phả, tổ tiên họ Nguyễn Đình là những người đầu tiên đến vùng đất Hoằng Quỳ để khẩn hoang, mở đất, lập làng, dạy con cháu nghề nông, nghề thủ công và truyền dạy những chuẩn mực đạo lý, nhân nghĩa. Niên đại của Từ đường họ Nguyễn Đình là tháng 2 năm 1781 tức là tháng 3 năm Quý Mão đời Cảnh Hưng. Di tích lịch sử văn hoá Từ đường họ Nguyễn Đình cùng cuốn gia phả và các di vật còn lưu giữ tại đây là bằng chứng chân thực sinh động về một dòng họ lớn, về một giai đoạn lịch sử xã hội thời Lê Trịnh với biết bao biến động thăng trầm. Từ đường không chỉ là nơi thờ cúng tổ tiên mà còn là không gian giáo dục truyền thống gia phong, nơi tổ chức các nghi lễ trọng đại như lễ chạp tổ, lễ tết, lễ trưởng thành… góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dòng họ trong cộng đồng làng xã.
Di tích cấp tỉnh Nhà cổ cụ Tạ Công Soan
Tiếp theo trên hành trình khám phá ấy, chúng ta dừng chân ghé thăm ngôi nhà cổ cụ Tạ Công Soan ở thôn Phú Quý – Hoằng Hợp (cũ). Nhà được dựng vào đời vua Khải Định năm thứ nhất ( 1916) Triều Nguyễn ( ghi trên thượng lương). Ngôi nhà có kết cấu kiến trúc tiêu biểu truyền thống của người Việt đồng bằng Bắc Bộ xưa. Ngôi nhà ấy không chỉ là một công trình kiến trúc, mà là một mạch ngầm ký ức, nơi bao thế hệ đã đi qua, đã lớn lên, đã gửi lại một phần đời mình. Người ta đến đây không chỉ để ngắm nhìn, mà để lắng nghe. Giữ được một ngôi nhà cổ giữa lòng quê không phải điều dễ, giữ được hồn của nó lại càng khó hơn. Và chính bởi thế, nhà cổ Tạ Công Soạn không chỉ là một điểm đến, mà là một biểu tượng sống động của nếp nhà, nếp nghĩ, nếp sống Việt xưa. Là nơi để du khách phương xa cảm nhận được nét đẹp sâu lắng của văn hóa làng Việt, thứ văn hóa không cần ồn ào mà vẫn chạm đến trái tim. Nếu bạn từng ước một lần được đi qua miền ký ức, được chạm tay vào thời gian, được ngồi trên chiếc ghế gỗ xưa uống một chén trà, nghe tiếng gió lao xao qua mái hiên… thì hãy một lần ghé thăm ngôi nhà cổ để thấy rằng, có những điều càng cũ, lại càng trân quý. Có những mái nhà càng xưa, lại càng khiến người ta muốn ở lại lâu hơn…
Có thể nói Hoằng Giang là mảnh đất giàu giá trị di sản văn hoá, với hệ thống di tích phong phú, đa dạng. Ở đó hội tụ đủ các loại hình di sản từ đình, đền, chùa, miếu mạo cho đến các phong tục tập quán tín ngưỡng. Góp phần tô điểm và làm giàu thêm trong bản đồ di tích của tỉnh Thanh Hoá nói riêng và cả nước nói chung. Di sản văn hóa ấy trải qua hàng nghìn năm kết tinh thành giá trị, đã hình thành sắc thái văn hóa độc đáo nơi đây, lan tỏa và trường tồn. Những giá trị văn hóa đó chính là tiềm năng vô cùng to lớn, kết tụ trí tuệ, tinh hoa và tâm hồn của cha ông trong trường kỳ lịch sử đấu tranh với thiên nhiên và trong quá trình dựng nước và giữ nước vẻ vang của dân tộc. Là cơ sở để trong tương lai gần, hình thành các tour tuyến du lịch văn hoá tâm linh kết nối các điểm di tích trên toàn địa bàn xã. Góp phần tạo dựng hình ảnh xã Hoằng Giang không chỉ là vùng quê thuần nông yên bình mà còn là điểm đến văn hoá giàu bản sắc, độc đáo và hấp dẫn. Với một tiềm năng to lớn về hệ thống di sản văn hóa đa dạng như vậy, chắc chắn đây sẽ là một nguồn lực quan trọng không thể thiếu đối với sự phát triển kinh tế xã hội của xã Hoằng Giang trên con đường hội nhập và phát triển.
Trang Nhung – Trung tâm Cung ứng dịch vụ công