Làng Quỳ Chử, xã Hoằng Quỳ, huyện Hoằng Hóa xưa kia có tên là Kẻ Tổ, làng trù phú, văn võ, giao thương toàn diện. Trong làng có chợ buôn bán nổi tiếng một vùng, đặc biệt làng có những đình lớn như Đình Đông, Đình Trung, Đình Trên. Trong đó, Đình Trung có kiến trúc độc đáo, là niềm tự hào của người dân Quỳ Chử. Trải qua bao thăng trầm của thời gian, mái đình cổ kính với những nét chạm khắc tinh xảo, không gian linh thiêng và cảnh quan thanh bình vẫn vẹn nguyên vẻ đẹp độc đáo, vừa uy nghi bề thế, vừa gần gũi thân quen. Không chỉ là nơi thờ tự thành hoàng làng, đình Trung còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi lưu giữ ký ức, phong tục và niềm tự hào của bao thế hệ người dân Hoằng Quỳ.
Có một điều đặc biệt là Đình Trung là không thờ một vị thành hoàng riêng biệt mà cả 4 vị thần ( dân gian ở địa phương tôn phong là Đức Thánh) thờ chính ở đền.
Đức Thánh cả Lê Phụng Hiểu- một danh tướng thời Lý có rất nhiều công lao thế kỷ XI. Đây là một nhân vật lịch sử anh hùng có thật được dân gian hoá, huyền thoại hoá thành Đức Thánh Bưng với nhiều truyền thuyết rất sinh động.
Đức Thánh Đệ Nhị: theo thần phả và lưu truyền của dân gian ngài là một vị tướng rất nghĩa khí của Nghĩa quân Lam Sơn. Có công lao trong cuộc kháng chiến chống Quân minh của Nghĩa Quân Lam Sơn. Thần phả, sắc phong trước kia có ghi duệ hiệu của vị thần là “ Gia lảng thắng dơn, tủng bạt, khúc tĩnh, thượng đẳng tôn thần”.
Đức Thánh Đệ Tam: tức “Thiên tiên công chúa chi thần” một vị nữ thần. Vị thần này được thờ chính ở đền Mẫu ( tức phủ nhà Bà) ở cuối thôn Trung – trên gò cao ở Đồng Cáo. Vì sự cung kính, linh thiêng, vị nữ thần nay cũng được rước vào thờ tại đình Trung.
Đức Thánh Đệ tứ: Tức một vị quan thái giám có chức cẩm y vệ tướng quân- người có nhiều công đức và ân huệ đối với dân làng Quỳ Chử, nên khi chết được dân làng lập đền thờ.
Toàn cảnh không gian văn hoá Đình Trung Đình Trung xưa kia gồm 7 gian 2 dĩ 14 vì. Đây là loại kiến trúc chồng rường, kẻ bẩy với đầy đủ chân tay, rui, hoành tải. Các cột cái và cột quân có chu vi lớn, người ôm không xuể. Tất cả những rường, kẻ và bộ vì đều được soi, đục các hoạ tiết trang trí hoa lá, rồng phượng, chim thú rất tinh xảo. Gian chính giữa lại thêm thành hậu cung là nơi thờ phụng 4 vị Đức Thánh. Thời hợp tác hoá, đình đã bị tháo dỡ làm trường học và các công trình phúc lợi khác. Đến thời được phép phục hưng di tích (trong những năm đầu của thập kỷ 90, thế kỷ XX), nhân dân thôn Trung, làng Quỳ Chử đã nhanh chóng tập hợp các di vật còn sót lại và dựng một vọng lâu ở gần giữa hồ (ao) sen rất đẹp để thờ 4 vị Đức Thánh và thờ những người đỗ đạt thời trước cùng các liệt sĩ chống Pháp, chống Mỹ thời hiện nay.
Năm 2003-2004 nhân dân tôn tạo lại các hạng mục như ban đầu: gồm Vọng lâu, đình. Đình có kiến trúc hình chữ Đinh. Tiền đường tu bổ năm Giáp Thân (Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam). Tiền đường gồm có 3 chuồng cửa ứng với 3 lối đi, mỗi cửa gồm có 4 cánh, được làm theo kiểu thượng song hạ bản. Tiền đường có cấu trúc 5 gian 6 vì kèo, chất liệu gỗ, các bộ vì đăng đối nhau và cùng kết cấu kiểu chồng rường. Bộ khung gỗ này có 2 cột quân, 2 cột cái. Trong bộ vì này hệ thống con rường chồng lên nhau, nhưng tỉ lệ của chúng thu ngắn dần cân theo chiều vát của mái, càng lên cao các con rường bên trên càng ngắn, trên cùng là một đấu bát nằm trên một con rường bụng lợn có nhiệm vụ đỡ thượng lương, các con rường trên bộ vì này đều được đỡ bằng các đấu trụ vuông vắn. Ở vì nóc các con rường nằm chồng lên câu đầu. Mỗi con rường một đầu gắn vào trụ trốn, một đầu đỡ hoành, bên dưới là đấu kê. Hai trụ trốn ngồi trên đấu bát, đấu bát ngồi trên lưng câu đầu. 2 vì nách mỗi bên có 3 con rường, các con rường một đầu gắn vào cột cái, một đầu đỡ hoành. Hai đầu mỗi con rường, câu đầu, được trang trí hình hoa lá cách điệu.Hậu cung có cấu trúc gồm 3 gian 4 vì kèo gách trếnh. Nhà có chiều dài 8,3m; chiều rộng 4m. Hệ thống khung giằng được làm bằng gỗ. Bốn bộ vì kèo giống nhau về kết cấu, toàn bộ ngôi nhà không có cột, các bộ vì kèo được gác lên tường.
Văn Lâu trong không gian di tích Đình Trung Vọng lâu: Phía trước sân đình qua cây cầu bán nguyệt có chiều dài 17m, chiều rộng 2m là tới Vọng lâu. Vọng lâu nằm gần giữa hồ. Vọng lâu có kích thước chiều dài 6,7m; chiều rộng 6,7m. Kiến trúc 2 tầng 4 mái cong, nền lát gạch bát, mái lợp ngói vẩy.
Đình Trung nhìn từ Văn Lâu Xưa Đình là nơi sinh hoạt văn hoá tinh thần của thôn, làng thì nay cũng là nơi làng văn hoá hoạt động thường xuyên, mang đậm nét truyền thống của làng Việt xưa, làng Quỳ Chử có rất nhiều sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng. Hội làng tổ chức tại đình Trung trong 2 ngày từ ngày 6 đến ngày 8 tháng 2 âm lịch. Người từ ba thôn đại điện cho bốn dòng họ lớn trong làng tập hợp về đình tham dự lễ hội. Đình làng tổ chức tế Nam quan và tế Nữ quan. Các trò chơi trong lễ hội cũng rất đặc sắc như Múa Tú Huần; thi nấu “Cơm thi cá giải”. Đàn ông chèo thuyền, đánh cá; phụ nữ nấu cơm hát đối đáp, chọi gà, kéo co, gánh nước giếng đình về đình Trung, thi thơ, bình thơ. Bởi vậy người làng đến nay còn lưu truyền câu nói “ba thôn bốn giáp tế chung một đình”. Kông gian đình được bao bọc bởi sân rộng, cây cổ thụ rợp bóng, ao sen tĩnh lặng phía trước, tạo nên khung cảnh hài hoà, vừa uy nghiêm, vừa gần gũi. Đình không chỉ là nơi sinh hoạt tâm linh, mà còn là trung tâm văn hoá xã hội, nơi diễn ra các hoạt động hội làng, lễ hội mùa xuân, hát chèo, hát tuồng, chơi cờ người, thi đấu vật truyền thống.
Di tích Đình Trung được tôn tạo trên nền móng cũ là không gian văn hóa tâm linh của làng Quỳ Chử Đình Trung là minh chứng sinh động của quá trình phát triển làng xã, nơi ẩn chứa “hồn làng”, biểu hiện rõ mối quan hệ khăng khít giữa kiến trúc, nghệ thuật tạo hình và tín ngưỡng dân gian. Đình Trung - nơi quá khứ và hiện tại giao thoa trong từng đường nét mái ngói rêu phong, trong tiếng trống hội vang vọng, và trong ánh mắt tự hào của người dân nơi đây.
Thanh Quý - Trang Nhung – Trung tâm cung ứng dịch vụ công