Giữa nhịp sống hiện đại đang đổi thay từng ngày, vẫn có những phong tục của làng quê lặng lẽ tồn tại như một sợi dây níu giữ ký ức cộng đồng. Ở làng Quỳ Chử – vùng đất cổ của xã Hoằng Giang hôm nay – trò “cơm thi cá giải” mỗi mùa hội làng lại vang lên như một bản hòa tấu của lao động, tín ngưỡng và đời sống gia đình. Không đơn thuần là một trò chơi dân gian, đó còn là biểu hiện sinh động của văn hóa cư dân nông nghiệp – sông nước đã hình thành và bồi đắp nơi đây qua nhiều thế hệ.

Theo các tư liệu lịch sử và truyền thuyết dân gian, Quỳ Chử là một trong những làng cổ của xứ Thanh. Cư dân Việt cổ đã đến đây sinh cư từ rất sớm, để lại nhiều dấu tích khảo cổ như các khu mộ táng và di chỉ cư trú tại bãi Chùa, đồng Cáo. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử,, mảnh đất này vẫn bền bỉ tồn tại và phát triển với những nét văn hóa truyền thống riêng biệt.

Thuở ban đầu, nơi đây được gọi là Kẻ Tổ, khởi nguồn từ một “phường cá” chuyên nuôi và buôn bán cá giống. Nhờ hệ thống sông ngòi, ao đầm phong phú – đặc biệt là dòng sông Dọc chảy qua – cư dân Quỳ Chử sớm phát triển các nghề trồng lúa nước, đánh bắt thủy sản, trồng bông dệt vải và chăn nuôi.

Từ những sinh kế ấy, đời sống vật chất dần ổn định, kéo theo sự hình thành của những sinh hoạt văn hóa cộng đồng phong phú. Trong số đó, trò cơm thi cá giải đã trở thành một nét sinh hoạt đặc sắc, gắn liền với các kỳ lễ hội truyền thống của làng.

Cuộc thi thường được tổ chức trên ao trước đình Trung mỗi dịp hội làng. Người tham gia đến từ ba xóm Tây Phúc, Trung Tiến và Đông Nam. Sau này, trò Cơm thi cá giải có thêm Đội Đường 1A. Năm 2026, ngoài 4 đội thi trong làng, trò Cơm thi cá giải còn có thêm Đội Cần Giờ (đội thi của con em xa quê đang sinh sống tại Thành phố Hồ Chí Minh) về quê dự hội.

Trước giờ thi, các đội tập trung tại sân đình trong trang phục truyền thống: nam giới mặc áo màu gụ, đầu chít khăn đỏ, tay mang mái chèo, chài lưới; nữ giới mặc váy đen, áo tứ thân, yếm đỏ, đầu vấn khăn mỏ quạ, tay cầm nồi niêu và các dụng cụ nấu nướng.

Khi tiếng trống hội vang lên, những chiếc thuyền nan bắt đầu rẽ nước giữa mặt ao.

Trên thuyền nhỏ chòng chành, người phụ nữ nhanh tay vo gạo, nhóm bếp nấu cơm; người đàn ông vừa chèo thuyền vừa thả câu, kéo vó hoặc quăng chài bắt cá. Từ những con cá bắt được ngay trên mặt nước, các đội chế biến thành những món ăn dân dã như cá rán, cá kho, canh cá chua… Cùng với nồi cơm dẻo thơm, tất cả được bày thành mâm cỗ hoàn chỉnh.

Tiêu chí chấm thi không chỉ nằm ở số lượng cá bắt được mà còn ở chất lượng món ăn, sự khéo léo trong chế biến và cách trình bày mâm cỗ. Những mâm cơm sau khi hoàn thành đều được dâng lên Thành hoàng làng, thể hiện lòng thành kính của người dân và ước vọng về một năm mùa màng tươi tốt, cuộc sống đủ đầy.

Nhìn từ góc độ văn hóa truyền thống, trò cơm thi cá giải chứa đựng nhiều lớp ý nghĩa sâu sắc. Trước hết, đó là sự tái hiện sinh động đời sống lao động của cư dân vùng chiêm trũng – nơi con người gắn bó mật thiết với sông nước và nghề đánh bắt thủy sản. Đồng thời, trò chơi còn tôn vinh vai trò của gia đình trong đời sống cộng đồng: người đàn ông thể hiện sự mạnh mẽ, tháo vát trên sông nước; người phụ nữ thể hiện sự đảm đang, khéo léo trong bếp núc. Hai hình ảnh ấy hòa quyện trên cùng một chiếc thuyền nhỏ, như biểu tượng của sự gắn bó, đồng lòng trong cuộc sống vợ chồng.

Không chỉ dừng lại ở giá trị giải trí, “cơm thi cá giải” còn là một nghi thức văn hóa mang đậm yếu tố tín ngưỡng, khi thành quả lao động được dâng lên thần linh như lời tri ân và cầu phúc cho làng xóm. Qua đó, trò chơi góp phần gắn kết cộng đồng, nuôi dưỡng tinh thần đoàn kết và niềm tự hào về truyền thống quê hương.

Trải qua bao biến thiên của thời gian, nhiều phong tục cổ truyền đã dần mai một. Nhưng ở làng Quỳ Chử, trò cơm thi cá giải vẫn được gìn giữ như một ký ức sống động của làng quê xứ Thanh. Mỗi mùa lễ hội, khi tiếng trống hội vang lên trên mặt ao đình, người dân lại thấy mình được trở về với cội nguồn – nơi những giá trị văn hóa cộng đồng vẫn âm thầm chảy mãi, bền bỉ như mạch nước nuôi dưỡng hồn làng qua bao thế hệ.

Thanh Qúy