Xã Trì Trọng tổng Dương Thủy xưa gồm các thôn: Ích Hạ (Bái Hạ), Đức Giáo (Bái Thượng), Phúc Tiên và Trọng Hậu (nay là các làng thuộc xã Hoằng Giang). Theo dòng lịch sử, các làng trong xã Trì Trọng xưa có lúc chia tách, sáp nhập nhưng truyền thống thờ chung một thần là Thánh Tến Lê Phụng Hiểu vẫn là mạch nguồn văn hóa cố kết cộng đồng khiến các làng này có những nét tương đồng trong phong tục, tập quán, văn hóa và đời sống.

Biểu diễn Chèo chải ở thôn Đức Tiến.

Sự kết nối thiêng liêng giữa con người và tín ngưỡng từ hàng trăm năm qua vẫn ngân vang trong những điệu hát Chèo chải ở Hoằng Giang. Trong vòng tay của sông Mã, những "nghệ sĩ nông dân" vẫn bền bỉ nuôi dưỡng tinh hoa văn hóa dân tộc bằng đam mê và trách nhiệm.

... “Hỡi vậy...

rằng sao?...

Ngày xuân vui vẻ

Tiệc mở xuân kỳ

Lừng lẫy xướng ca.

Chải chúng tôi giáo mặt trình qua”...

Cái chất giọng ấm áp, nhẹ nhàng cùng với kỹ thuật luyến láy của người nghệ nhân hát Chèo chải cứ đưa đẩy cảm xúc của chúng tôi bay bổng mãi. Cảm giác như được nằm trên một chiếc thuyền nan lững lờ trôi trong đêm trăng đầy gió. Nhẹ nhàng mà an yên.

Ở Hoằng Giang, vào mùa Lễ hội đầu xuân có một vùng quê không tổ chức đua thuyền trên sông mà chèo thuyền trên cạn. Đó là trò diễn Chèo chải, hay còn gọi là chèo cạn của xã Trì Trọng xưa, nay là các làng Ích Hạ, Phúc Tiên, Trọng Hậu và Đức Giáo xã Hoằng Giang. Nghệ thuật Chèo chải không chỉ là điểm nhấn văn hóa của địa phương mà còn là sợi dây kết nối tâm linh, tín ngưỡng với cộng đồng cư dân nông nghiệp ven sông suốt hàng bao thế kỷ.

Chèo chải là một trò diễn dân gian thuộc nghi lễ đình làng có lịch sử lâu đời đang được khôi phục và phát triển.

Tục diễn xướng Chèo chải ở Hoằng Giang gắn liền với tục thờ Thánh Tến, tức ông Bưng hay Lê Phụng Hiểu (1006 - 1083), một danh tướng thời Lý, quê ở Băng Sơn, Châu Ái sau này đổi thành làng Xuân Sơn thuộc xã Hoằng Sơn, tỉnh Thanh Hóa... Ông có công bảo vệ ngôi vua giúp Lý Thái Tông dẹp yên những hoàng tử gây loạn và đánh giặc Chiêm Thành gây hấn. Sau khi mất, ông được thờ ở quê hương Băng Sơn và những vùng đất ông đã đi qua trong đó có nghè Tến (đã được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh). Hằng năm, làng mở hội từ mùng 7 đến mùng 9 tháng 2 âm lịch, Chèo chải được sử dụng để ca ngợi và mừng công đức Thánh Tến Lê Phụng Hiểu do các đội Chèo chải ở 4 làng Ích Hạ, Phúc Tiên, Trọng Hậu, Đức Giáo biểu diễn. Chèo chải Hoằng Giang gắn liền với sự sùng bái tín ngưỡng Thánh Tến nên lời hát và điệu bộ, trang phục đều rất trang nghiêm, không chấp nhận sự ứng tác tùy tiện và những yếu tố bông đùa. Khi bên trong nghè Tến hay ở đình làng tế nam quan, thì bên ngoài là thuyền rồng để hát Chèo chải được đặt ngay ngắn ở gần sát chiếu bồi tế.

Biểu diễn Chèo chải ở thôn Ích Hạ.

Nhắc đến Chèo chải người ta thường nghĩ ngay đến cái nôi sản sinh ra nó là làng văn hóa Ích Hạ. Theo các cụ cao niên trong làng Ích Hạ kể lại: Lời bài hát và điệu múa Chèo trải do cụ Trịnh Thuần, người làng Ích Hạ sáng tác. Ông đỗ Tiến sĩ (Hoàng Giáp) cuối thời nhà Nguyễn (1916). Bản gốc không còn. Phần còn lại bây giờ chủ yếu do một số cụ cao tuổi còn nhớ và truyền lại.

Theo lệ làng xưa vào những dịp lễ hội đầu năm, người dân 4 làng Phúc Tiên, Trọng Hậu, Ích Hạ, Đức Giáo thuộc xã Trì Trọng, tổng Dương Thủy thường tập trung ở bãi Giang Đình, trước đền Tến (Đền thờ Đức thành Lê Phụng Hiểu) để chèo thuyền cạn. Về sau, các thế hệ người dân làng Ích Hạ đã viết lời hát trong các cuộc đua, nâng cuộc đua thuyền thành trò diễn dân gian có tên là Chèo chải.

Đất nước chiến tranh, Chèo chải cũng phải chịu số phận long đong, chìm nổi, có lúc tưởng chừng như không giữ được nữa. Mãi đến năm 1997, khi có phong trào xây dựng làng văn hóa thì Chèo chải ở nơi đây mới được khôi phục và phát triển. Ngày nay, ở các làng Phúc Tiên, Trọng Hậu, Ích Hạ, Đức Giáo - làng nào cũng có đội Chèo chải, sắm sửa đầy đủ trang phục, dụng cụ để biểu diễn trong các dịp hội làng. Không chỉ vậy, vào những dịp lễ hội đầu năm, đội Chèo chải trong xã còn đến giao lưu, dạy cho các xã lân cận cách múa, hát Chèo chải.

Theo chia sẻ của các cụ cao niên trong làng: Điệu múa hát Chèo chải có từ xa xưa, khởi nguồn từ lao động chân tay của nam giới nhưng được cách điệu thành một tiết mục diễn xướng trang nghiêm, hấp dẫn mà người tham gia là nữ giới. Việc chọn 12 cô gái hát múa Chèo chải xưa rất công phu, phải là những cô gái ở độ tuổi mười tám, đôi mươi đủ tiêu chuẩn về sắc đẹp, hát hay, múa dẻo... Nhưng ngày nay, không nhất thiết phải là gái thanh tân, chỉ cần là người hát hay, múa dẻo, nhà không có tang là có thể tham gia đội Chèo chải của làng.

Dụng cụ để biểu diễn Chèo Chải là một chiếc thuyền sơn vẽ giống thuyền rồng thủng đáy, có bánh xe đẩy đi đẩy lại. Thông thường người hát múa Chèo chải được mặc áo mớ ba thắt lưng xanh, đội khăn vàng dây, mặc váy lụa đen, chân đi hài, tay cầm đạo cụ gồm mái chèo sơn son, quạt,… Tồn tại đến nay, múa Chèo Chải cũng có một số thay đổi cho phù hợp với điều kiện tổ chức, việc tuyển chọn người tham gia múa không còn khắt khe như trước; trang phục và dụng cụ cũng được đầu tư công phu, đẹp mắt hơn.

Chèo chải ở Hoằng Giang là trò diễn dân gian có lịch sử lâu đời và mang giá trị nhân văn cao đẹp. Một bài Chèo chải có 4 phần như: Hát giáo chải: Phần mở đầu, hát rao, giáo lệnh để xin phép thánh thần và ổn định tổ chức; Hát múa quạt: Phần diễn xướng múa với quạt, thể hiện sự vui tươi, phô diễn động tác uyển chuyển; Hát chèo thuyền: Phần trọng tâm, mô phỏng các động tác chèo thuyền, vượt sóng gió; Hát giáo chân sào: Phần kết thúc, các động tác dứt khoát, thường là lúc chèo thuyền cập bờ. Các điệu Chèo chải nơi đây thường sử dụng hệ thống giai điệu đặc trưng, tạo nên âm hưởng đặc sắc của dân ca vùng đồng bằng ven biển... Thông qua Chèo chải, người nông dân thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn với nhân vật có công trong lịch sử, thể hiện mong muốn mưa thuận gió hòa, khát vọng về một cuộc sống thanh bình, no ấm.

Vượt qua mọi biến cố của thời gian, trò diễn xướng dân gian đến nay gần như đã được khôi phục hoàn toàn. Đó là nhờ sự nỗ lực của các nghệ nhân - những người “gom hoa tạo mật” trên vùng đất của xã Trì Trọng, tổng Dương Thủy xưa (Trọng Hậu, Phúc Tiên, Ích Hạ, Đức Giáo xã Hoằng Giang ngày nay). Bằng tình yêu và trách nhiệm họ vẫn đang truyền dạy Chèo chải cho thế hệ trẻ, để những tinh hóa văn hóa làng sống mãi với thời gian. Bằng tình yêu đối với những giá trị văn hóa dân gian mà cha ông để lại, họ đã và đang nhen lên ngọn lửa đam mê cho thế hệ trẻ là những nhân tố có ý nghĩa then chốt trong việc bảo tồn trò diễn xướng độc nhất, vô nhị này.

Dù cuộc sống hiện đại đang dần làm phai mờ nhiều giá trị truyền thống, nhưng những người dân Trọng Hậu, Ích Hạ, Phúc Tiên, Đức Giáo vẫn tin rằng: Chỉ cần còn người yêu, Chèo chải sẽ không bao giờ tắt. Bởi Chèo chải không chỉ là một trò diễn dân gian. Đó là sự hòa quyện giữa tâm linh và tín ngưỡng, giữa nghệ thuật trình diễn và ký ức cộng đồng, nơi bao lớp người gửi gắm ước vọng bình an, mùa màng no đủ và cuộc sống thuận hòa. Qua từng nhịp trống, từng tiếng hò, từng mái chèo nhịp nhàng nơi sân đình, người làng như được trở về với mạch nguồn văn hóa đã nuôi dưỡng mình qua bao thế hệ; hun đúc những người con của làng hướng về cội nguồn và khát vọng sống tốt đẹp, hòa hợp cùng thiên nhiên và cộng đồng.

Thanh Qúy