Ngược dòng thời gian trở về mảnh đất cổ Quỳ Chử - vùng đất lưu giữ ký ức của thời gian – Di chỉ khảo cổ Đồng Cáo. Ít ai ngờ rằng, dưới lớp đất nâu bình dị ấy là những tầng văn hóa chồng xếp, ghi dấu bước chân đầu tiên của con người từ buổi bình minh của lịch sử. Nơi đây được hình thành bởi quá trình bồi đắp phù sa sông Mã, lại có sông Dọc (đã bị vùi lấp) chảy qua khiến cho vùng đất cổ Quỳ Chử có sự xuất hiện, quần tụ sinh sống của cư dân cổ từ rất sớm. Di chỉ khảo cổ Đồng Cáo phản ánh một quá trình cư trú liên tục của con người từ thời tiền sử, mở ra những trang đầu tiên trong lịch sử hình thành cộng đồng cư dân trên vùng đất Hoằng Quỳ xưa.
Di chỉ khảo cổ Đồng Cáo được phát hiện năm 1962, và tiến hành khai quật quy mô vào năm 1978. Đây là một trong ba khu vực hợp thành quần thể di chỉ khảo cổ Quỳ Chử, gồm: Di chỉ Đồng Cáo, khu mộ táng Bãi Chùa và khu cư trú Bãi Chùa. Qua nghiên cứu, Đồng Cáo nhanh chóng được xác định là một địa điểm khảo cổ có giá trị đặc biệt, phản ánh rõ nét đời sống cư dân cổ trong nhiều giai đoạn lịch sử. Với ý nghĩa khoa học và văn hóa to lớn, di chỉ đã được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia.
Di cốt người Việt cổ ở Di chỉ Quỳ Chử Năm 1978, sau khai quật ở khu đất cao Đồng Cáo, các nhà khoa học đã phát hiện dấu tích nơi cư trú và di vật, mộ táng của người Việt cổ. Nhiều mảnh gốm thô và gốm có hoa văn, phản ánh kỹ thuật chế tác và sinh hoạt của cư dân cổ. Các công cụ bằng đá như rìu, mảnh tước, mảnh đồng, búa đồng, quả cân gốm, đồ trang sức phản ánh trình độ lao động sản xuất. Từ những hiện vật này các nhà khảo cổ xác định di chỉ Đồng Cáo gắn với các giai đoạn chuyển tiếp quan trọng từ hậu kỳ đá mới sang thời đại kim khí, đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu tiến trình phát triển của cư dân cổ ở vùng đất Bắc Trung Bộ.
Di chỉ khảo cổ học Đồng Cáo nhìn từ Đền Thánh Mẫu Khu mộ táng Đồng Cáo (Cồn Cáo) là khu mộ có quan tài bằng gốm hay “mộ vò” được khai quật tháng 3/1978. Đây là một khu gò cao so với mặt ruộng chung quanh từ 0,2-0,5m nằm riêng biệt cách khu mộ đất Bãi Chùa khoảng 300m về phía bắc. Trong hố khai quật diện tích 50m2 đã tìm được 8 mộ vò. Loại mộ này có kết cấu khá thống nhất; hai vò lớn úp khít miệng vào nhau, được đặt nằm ngang trên mặt đất. Có một mộ ngoài hai vò làm quan tài, người xưa còn đập vỡ hai vò khác để lót đáy mộ. Các vò gốm được làm bằng bàn xoay, xương pha cát nhỏ, mịn, áo màu đỏ nhạt, miệng loe, trang trí hoa văn thừng, trên cổ thường có văn đắp dải. Đó là loại gốm Đông Sơn tiêu biểu của vùng hạ lưu sông Mã. Phần lớn mộ được chôn theo hướng bắc lệch tây. Đáng chú ý đây là có cả mộ chôn trẻ em, đây là lần đầu tiên ở nước ta tìm được nguyên bộ xương trẻ em trong mộ vò.
Nguyên Chủ tịch nước Trần Đức Lương thăm Di chỉ khảo cổ học Đồng Cáo tháng 11 năm 2008 Đồ tuỳ táng trong các mộ vò cũng khá phong phú: mộ có nhiều nhất có 32 hiện vật; mộ ít nhất cũng được chôn theo một vòng trang sức. Các hiện vật chôn theo gồm rìu, giáo, lao, vòng trang sức, mảnh thạp, mảnh công cụ đều bằng đồng, mà đa số là vòng trang sức. Đặc biệt trong số mộ vò đã phát hiện được một vòng tai bằng đồng thau có 2 mấu - đây là loại hình trang sức xuất hiện từ sơ kỳ đồ sắt (khoảng cuối thiên niên kỷ I tr.CN).
Phát hiện ở khu mộ Đồng Cáo Quỳ Chữ cho thấy đồ gốm ở đây đóng vai trò là một quan tài khép kín. Phát hiện này làm sáng tỏ hơn tập tục mai táng bằng vò đã được phát hiện trước đây ở một số di chỉ thuộc văn hoá Đông Sơn như Đồng Ngầm (huyện Đông Sơn), Hoằng Lý (Hoằng Hoá). Dạng mộ vò thường được tập trung thành một khu vực riêng biệt so với những khu mộ đất xung quanh đây. Phát hiện ở Đồng Cáo cũng cho thấy người xưa rõ ràng rất lưu ý, quan tâm đến việc đeo đồ trang sức, làm đẹp cho trẻ em. Nó cũng phản ánh một bước tiến triển của cư dân Việt cổ ở Hoằng Hoá trong các quan niệm tôn giáo xung quanh phong tục chôn cất người chết.
Thông qua việc khai quật di chỉ khảo cổ học Quỳ Chử, các nhà khoa học cũng phát hiện thấy tầng văn hóa diễn biến liên tục và kéo dài từ cuối thiên niên kỷ thứ 2 đến cuối thiên niên kỷ thứ 1 (trước Công nguyên). Theo cố PGS.TS Diệp Đình Hoa khi nói về những hiện vật gốm, đồng thau Đông Sơn phát hiện ở Quỳ Chử trong sách Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 1978 (NXB Khoc học xã hội) thì đặc điểm đó “đã làm rõ nét về tính hệ thống của những người Việt cổ trong quá trình làm chủ vùng đồng bằng sông Mã. Tính địa phương của loại hình văn hóa làm tôn thêm vẻ độc đáo của cư dân bộ Cửu Chân trong sự phong phú của nền văn minh thống nhất từ thời dựng nước...”. Chính vì lẽ đó, điểm nổi bật nhất của di chỉ Đồng Cáo là tầng văn hóa dày, liên tục, hầu như không bị gián đoạn. Điều này cho thấy nơi đây từng là không gian cư trú ổn định, lâu dài của cư dân cổ, chứ không chỉ là điểm sinh hoạt tạm thời. Đây cũng là điều kiện tạo nên văn hóa Quỳ Chử đặc sắc - bước phát triển cuối của thời đại đồng thau ở xứ Thanh và cũng là “tiền đề” của nền văn hóa Đông Sơn rực rỡ.
Di chỉ Khảo cổ học Đồng Cáo làng Quỳ Chử ngày nay Trải qua sự biến thiên của lịch sử và tự nhiên, Di chỉ khảo cổ Đồng Cáo vẫn lặng lẽ lưu giữ trong lòng đất những dấu tích xác thực về quá trình cư trú và phát triển của cư dân cổ trên vùng đất Quỳ Chử xưa. Mỗi lớp đất khảo cổ, mỗi hiện vật được phát lộ không chỉ có giá trị tư liệu khoa học quý báu, mà còn góp phần kết nối hiện tại với quá khứ, làm sáng tỏ tiến trình hình thành văn hóa lâu dài của con người nơi đây.
Việc bảo tồn và phát huy giá trị Di chỉ khảo cổ Đồng Cáo vì thế không chỉ phục vụ nghiên cứu, mà còn là di sản chung của cộng đồng, bồi đắp niềm tự hào giữ gìn ký ức về cội nguồn và lan toả giá trị di sản cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Thanh Quý – Trang Nhung – Trung tâm cung ứng dịch vụ công